دوره ورود کودک به دنیای نوجوانی یکی از حساس ترین و دشوارترین دوره های رشدی برای والدین و خود کودک است. برای مدیریت مناسب این دوره والدین باید سه اصل مهم را در نظر داشته باشند:

• اصل اول: مهربانی و محبت همه چیز را حل می کند. پدر و مادرها تحت هر شرایطی نسبت به فرزندانشان مهر و محبتی بی پایان دارند، اما مسئله این است که تا چه حد می توانند این احساسات را ابراز کنند. نوجوان باید بتواند محبت والدین را ببیند، بشنود و لمس کند. همچنین نوجوان نیازمند احساس حترم بودن و ارزشمند بودن است.

• اصل دوم: از راه رنجاندن و آزردن کسی نمی توان او را مجبورکرد که درست رفتار کند. نوجوان بیش از هر چیز باید بتواند دنیا را جایی امن و خوشایند و مثبت ببیند که خودش هم نقش مثبتی در آن بر عهده گیرد. کسی که بخواهد به نوجوان کمک کند، باید بتواند با دید او به دنیا نگاه کند.

• اصل سوم: تنها راه عمل نوجوانان به راهکار و رهنمودهای پیشنهادی، این است توجه و علاقه آن ها را به سوی این رهنمودها جلب کنیم. یعنی تدابیری که نوجوانان بپسندند و به آن ها علاقمند شوند.

آشنایی والدین با مراحل رشد نوجوانان در دوران بلوغ و چگونگی برخورد مناسب و سازنده با نیاز ها و ویژگی ها روان شناختی و زیست شناختی آنان می تواند گذر از این دوره ی پرمخاطره را برای والدین و نوجوانان تأمین کند..

رشد جسمانی و هیجانی نوجوان

دگرگونی هایی که در طول بلوغ در جسم نوجوان پیدا می شود، به راستی شگفت آور است. سرعت این دگرگونی ها آن قدر زیاد است که نه تنها خود نوجوان، بلگه والدین او را نیز گرفتار آشفتگی و سردرگمی می کند. در توضیح این مطلب، ابتدا باید به تفاوت دو واژه ی “نوجوانی” و”بلوغ” اشاره کرد. این دو هر چند کم یا بیش در یک دوره روی می دهند اما تفاوتی اساسی با یکدیگر دارند. نوجوانی مرحله بینابین تفکر کودکانه با بزرگسال است اما بلوغ مرحله بینابین جسم کودکانه با جسم بزرگسالانه است. نوجوانی بسیار کمتر از بلوغ پیش بینی شدنی است؛ توانایی های فکری چیز پیچیده تری است و بر پایه فضای فکری- هیجانی که شخص در آن زندگی می کند رشد می یابد.

چگونگی آغاز بلوغ

آغاز بلوغ در مغز صورت می گیرد. قسمتی از مغز به نام هیپوتالاموس با تولید هورمونی، غده هیپوفیز را به ساخت دو هورمون FSH و LH وا می دارد که این هورمون ها نیز غدد جنسی (بیضه و تخمدان) را به ساخت هورمون های جنسی وا می دارند: یعنی تستوسترون در پسر و پروژسترون در دختر.

رشد جسمانی پسر ها

اولین نشانه های بلوغ در پسرها بزرگ شدن بیضه ها و بیضه دان است. این دگرگونی با در نظر گرفتن تفاوت هایی که در سراسر دنیا وجود دارد بین 10 تا 14 سالگی شروع می شود. حدود یک سال بعد رشد که خود را بیشتر در قد و قامت نوجوان نشان می دهد، به صورت بلند شدن سالانه قد به اندازه ی حدود 10 سانتی متر آشکار می شود.

از آن جا که رشد استخوان های گوناگون هماهنگ و همسان نیست ممکن است پسر ها کج و کوله و بی قواره به نظر برسند. برای مثال استخوان ها ساق و ساعد تندتر از استخوان های دیگر رشد می کنند. حتی رشد استخوان های صورت نیز همسان نیست و گاه بینی رشد بی تناسبی پیدا می کند یا آرواره ها درازتر می شوند.

خیزش و جهش رشد پس از چند ماه با درشت تر شدن آلت ادامه می یابد. شش ماه پس از آن موهای ناحیه تناسلی و سپس موهای زیر بغل می روید. میانگین سنی این تغییرات 14 سال است. در همین دوران است که پسر ها به خود ارضایی روی می آورند. این کار در حد مشخصی طبیعی است و تصور

نمی شود نتایج زیانباری داشته باشد. همراه با تکمیل جریان هورمون ها، صدای پسرها تغییر می کند و خشن تر و پخته تر می شود.

همگام با رشد جنسی پسران، پوستشان ترشحات روغنی تازه ای پیدا می کند که در فرایندی بوی بدن آنان را ایجاد می کند. بدن پسر ها از این دوران دیگران بوی خوش قدیم را ندارد و بدون حمام یا دوش گرفتن هر روزه، پسرها بوی تند عرق می دهند. باید به آنان یادآور شد که ادکلن یا هر چیز دیگر نمی تواند کار حمام و استفاده از پوشاک پاکیزه را انجام دهد.

در دوره پایانی فرایند بلوغ که کندتر از قبل است، شانه های پسرها پهن می شود، ماهیچه ها عضلانی تر می شوند و موهای صورت نیز رشد خود را آغاز می کنند.

رشد جسمانی دخترها

نخستین نشانه بارز بلوغ در دختران، جوانه زدن سینه است که در دامنه سنی 9 تا 13 سالگی روی می دهد. مناسب ترین راهکار برای همراهی نوجوان در این دوران پنهان کاری نکردن و روراست بودن با آن ها و کمک به آن ها جهت شادمان بودن و خوش بودن از رشد یافتگی زنانه است که در پیش دارند. مادر ها نیز تجربه های این روزگار خودشان را دارند و می توانند احساسات خودشان را با دخترشان در میان بگذارند.

سپس موهای ناحیه تناسلی آغاز به رشد می کنند. جهش قد دختران یک تا دو سال زودتر از پسران ( به طور میانگین در 10 سالگی ) روی می دهد.

در دوره جهش رشد دختران، هم قد و هم بدن آن ها رشد می کند.

دختر ها در این زمینه به یاری و راهنمایی نیاز دارند. همه دختر ها به تغییرات جسمانی شان توجه فراوانی دارند و البته جای توجه وسواسی هم هست چرا که هیچ گونه اندازه آرمانی جهان شمولی وجود ندارد- به ویژه مراحل رشد دوران بلوغ در جاهای گوناگون دنیا یکسان نیست.

در مرحله بعد موهای زیر بغل می روید و چند ماه بعد نخستین دوره قاعدگی روی می دهد. این ماجرا نباید دختر را شگفت زده و غافلگیر کند. هر چه دختر ها درباره ماجراهای رشد خود بیشتر بدانند، بیشتر آماده ی رویارو شدن با دگرگونی های بدن خود می شوند. شایسته است که در هر فرهنگی به تناسب شرایط، پیش از فرا رسیدن قاعدگی اطلاعات و دانستنی های لازم با نوجوان در میان گذاشته شود.

هورمون ها

هورمون ها در این دوران تأثیر به سزایی بر مغز و جسم نوجوانان می گذارند این مواد شیمیایی اداره ی مغز و جسم آدمی را در اختیار دارند، وقتی میزان آن ها بر هم بخورد همه چیز به هم می ریزد. علت بسیاری از رفتارهای خاص نوجوانان نیز همین است.

رشد هیجانی

مراحل رشد هیجانی در نوجوانان را می توان به سه دوره ی آغازین، میانی و پایانی تقسیم کرد.

آغاز نوجوانی (11 تا 14 سالگی)

در این دوران خلق کودک 11 ساله اهل مجادله و کلنجار می شود که البته یک نواخت و پایدار نیست و هر از گاهی به همان خلق و خوی خوش دوران قبلی بازگشت می کند. نوجوان ها در این دوره خواستار استقلال و خود گردانی هایی می شوند که آمادگی آن ها را ندارند. ممکن است این طور فکر کنند که والدینشان افرادی نادان و ناآگاه هستند و از بودن در کنار آنان ناخشنود و ناخرسند شوند.

علاقه به دوستی های فردی و گروهی در آن ها افزایش می یابد که نوعی هویت جویی نیز به شمار می آید. دایره گرایش به همانند بودن با دوستان می تواند چندان گسترده شود که به دنباله روی افراطی از آرایش و مو و پوشاک و پسند موسیقی بیانجامد این همان ذهنیت مدگرایی است که گاه با تندروی بسیار همراه می شود.

کارهای خطرناک و نسنجیده نوجوانان در همین دوره آغاز می شود، آن ها به کارهایی دست می زنند که حتی خودشان هم می دانند نادرست است. در این دوران همه ی چیزهای ممنوع بدون توجه به خطراتش، پر از جاذبه و گیرایی است. همچنین نوجوانان نسبت به ارزش ها، قوانین و مقررات خانه و مدرسه تردید می کنند و بسیاری از حد و مرزها را زیر پا می گذارند.

شیوه های فکری نوجوان منحصر به تجربه های خودش و در نتیجه محدود و کم دامنه است. داوری درباره همه چیز، فقط دارای دو حالت” درست یا نادرست” است.

دوره میانی نوجوانی (15 تا 16 سالگی)

بیشتر نوجوان ها در این دوره، دنیای جنسی و گیرایی جنس دیگر را کشف می کنند. هر چند رفاقت با هم جنس ها ادامه دارد اما گاه یک دوست بسیار نزدیک از جنس دیگر هم به میان می آید. اما این گرایشات از پختگی هیجانی برخوردار نیست؛ و رفاقت و صمیمیت با جنسیت اشتباه گرفته می شود. آن ها ممکن است به اشتباه تصور کنند که وقتی پیوند جنسی به وجود می آید، به دنبالش رفاقت و صمیمت ایجاد می شود.

در این دوره ارتباط نوجوان با خواهر/ برادر کوچکترش به هم می ریزد و فضای تازه ای پیدا می کند. همچنین برخورد و تعارض با والد هم جنس در این دوره شکل می گیرد.

مهارت ها و توانمندی های تفکر نوجوانان رو به رشد هستند و متوجه علت و اسباب امور می شوند. رفته رفته متوجه می شوند که متفاوت بودن به خودی خود چیز ناشایست و بدی نمی تواند باشد و بین سیاه و سفید سال های قبلشان، موارد خاکستری هم وجود دارد.

این دوره از لحاظ تحصیلی نیز دوره مهمی است، دانش آموزانی که می خواهند به جایی برسند، عزمشان را جزم می کنند و درس و مدرسه را مرکز و مدار تلاش قرار می دهند. دانش آموزانی که وضع بینابین و متوسطی دارند درباره چگونگی ادامه راه خود تردید دارند. بیشتر نوجوانان متوجهند که سال های دبیرستان بر پیشرفت هایی که در زندگی خواهند داشت، تأثیر فراوان دارد. این فشار روانی نیز بر دوششان می افتد که بین توانایی ها و خواسته های خودشان و پیشنهادهای پدر/ مادر باید چه راهی را انتخاب کنند.

دوره پایانی نوجوانی (17 تا 20 سالگی)

جسم و رفتار نوجوان ها در این دوره بزرگسالانه تر می شود. روابطشان با بزرگتر ها و همسالان عاقلانه تر می شود. با این همه هنوز برای دستیابی به الگوهای فکری استوار کمی زمان باید بگذرد.

بزرگترین خطری که نوجوان های این دوره گرفتارش می شوند، بی پروایی و اهل خظر بودنشان است. به این معنی که نوجوان این دوره هنوز ممکن است گرفتار مشروب الکلی و مواد مخدر بشود و سلامتش به خطر بیفتد. حوزه ی خطرناک دیگر در این دوره ویرانگری های ماشین و موتورسیکلت سواری است.

حال که به بررسی سه دوره رشد هیجانی که همه نوجوانان آن ها را پشت سر می گذارند، پرداختیم،این پرسش مطرح می شود :

چرا در حالی که همه ی نوجوانان این سه دوره را پشت سر می گذارند، تنها برخی از آن ها به رشد همه جانبه هیجانی و اجتماعی دست می یابند؟

پاسخ این است که متأسفانه شمار چشمگیری از بزرگسالان، پس از طی این دوره نیز به پختگی لازم نمی رسند. علت این است که حتی اگر محبت و تفاهم درونی بین والدین حاکم باشد اما نمودهای بیرونی و بازتاب عملی آشکار نداشته باشد، کار ناقص می ماند.

توصیه می شود در ارتباط با نوجوانان خود به موارد زیر توجه کنید

• در برخورد با نوجوانان خود انعطاف پذیر باشید. سعی کنید دنیا را به شیوه آنان ببینید و در طول این مسیر در کنار آن ها باشید.

• سعی کنید تا حد امکان از تعارض ها و ناهمخوانی ها پرهیز کرده و بر همخوانی ها و هم فکری ها تمرکز کنید.

• سعی کنید به نگرانی های نوجوانان نسبت به تغییرات سریع جسمشان توجه کنید و برخوردی مناسب و همدلانه داشته باشید. در صورت بروز حساسیت های شدید در نوجوانتان، می توانید در این زمینه از توصیه های روانشناسان کودک و نوجوان و راهکارهایشان استفاده کنید.

• مواقعی که در نوجوانتان متوجه تفاوت های بارزی نسبت به چارچوب های اصلی رشد شدید، می توانید به پزشک مراجعه کنید تا نمودارهای رشدی او بررسی شود.

• هر چند نوجوانان به ندرت توصیه ها و نصایح را می پذیرند، ولی با این همه هرگونه توجه شما بزرگتر ها بسیار بهتر از بی توجهی و بی اعتنایی است.

• وظیفه اصلی شما در این دوره این است که سعی کنید نوجوانتان بدون دیدن آسیب جبران ناپذیری این دوره را طی کند.

منبع:

کتاب راهنمای رفتار با نوجوان اثر مایکل پاپ ورث

تهیه و تنظیم: شقایق گرندلر

کارشناس ارشد مشاوره خانواده- مشاور تحصیلی کلینیک کیهان

نوجوانی چیست و با نوجوان خود چگونه رفتار کنیم قسمت اول: اصول اولیه و رشد جسمانی و هیجانی نوجوان

فرستادن دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.